Krajnici (tonsillae) su nakupine limfoidnog tkiva raspoređene prstenasto oko ulaza u ždrijelo. Zajedno čine Waldeyerov limfni prsten (anulus lymphoideus pharyngis), dio sluzokožom pridruženog limfoidnog tkiva (MALT), prvu liniju imunološkog kontakta sa antigenima koji ulaze udisanjem ili gutanjem.

Komponente prstena

Prsten čine četiri grupe tonzila raspoređenih kružno oko ulaza u ždrijelo: naprijed dolje neparna lingvalna tonzila u korijenu jezika, sa strane po jedna tubarna i palatinalna tonzila, pozadi gore faringealna tonzila (adenoid kad je uvećana) i manje nakupine limfoidnog tkiva u intertonzilarnim prostorima. Faringealna tonzila je detaljno opisana na stranici Ždrijelo, respiratorni dio (lokacija, involucija, adenoidna hipertrofija, veza sa upalom srednjeg uha); ovdje se pominje samo kao dio cjeline.

Tubarne tonzile su parne nakupine limfoidnog tkiva u submukozi bočnog zida nazofarinksa, neposredno uz otvor faringotimpanične (Eustahijeve) trube; ne treba ih miješati sa faringealnom tonzilom, koja leži na krovu i zadnjem zidu nazofarinksa, dalje od samog otvora trube.

Lingvalna tonzila je neparna: čine je limfoidni čvorići u sluznici korijena jezika, iza terminalnog žlijeba, zbog čega ta površina jezika ima neravnu, kaldrmisanu teksturu.

Palatinalne tonzile

Palatinalne tonzile su par oko kojeg se okuplja najveći dio kliničke pažnje u okviru prstena: tonzilitis, peritonzilarni apsces i tonzilektomija se odnose upravo na njih. Svaka leži u bočnom zidu orofarinksa, u tonzilarnoj jami, udubljenju omeđenom spreda nepčano-jezičnim a pozadi nepčano-ždrijelnim lukom.

Veličina zavisi od uzrasta: tonzile brzo rastu prvih pet do šest godina života, dostižu vrhunac oko puberteta, kada u prosjeku iznose 20 do 25 mm uzdužno i 10 do 15 mm poprečno, a zatim počinje involucija, tako da u starosti ostaje tek malo limfoidnog tkiva.

Medijalna, slobodna površina tonzile ima 10 do 20 udubljenja koja vode u sistem slijepo završenih, često granajućih kripti koje prožimaju gotovo cijelu debljinu tonzile. Kad se u kriptama nagomilaju bakterije zajedno sa ostacima propalih ćelija, mogu se stvrdnuti u sitne, bjelkaste naslage neugodnog mirisa (tonzilarni kamenčići); obično su bezopasne, a mogu izazvati loš zadah ili osjećaj stranog tijela u grlu. Duboku, lateralnu površinu tonzile prekriva nepotpun vezivnotkivni omotač, hemikapsula, koja je odvaja od mišićnog zida ždrijela. Hemikapsula, gornji konstriktor ždrijela i tanka faringobazilarna fascija formiraju tonzilarnu ležu, ravan po kojoj se tonzila hirurški odvaja tokom tonzilektomije.

Neposredno lateralno od mišićnog zida tonzilarne jame prolazi n. glossopharyngeus, zbog čega je izložen riziku povrede ako se taj zid probije; nerv može biti privremeno zahvaćen otokom ili istegnut tokom disekcije poslije tonzilektomije, što se ispoljava prolaznom smetnjom ukusa. Isti nerv tonzilarnom granom inerviše tonzilu, a timpanskom granom sluznicu srednjeg uha; dijeljenje istog nerva objašnjava zašto se upala ili operacija tonzile često prate bolom koji se osjeća u uhu (referirani bol). Nešto dublje, unutrašnja karotidna arterija prolazi otprilike 25 mm iza i lateralno od tonzile; kod osoba sa vijugavim tokom arterije ta udaljenost može biti znatno manja, što je čini posebno ranjivom tokom operacije.

Vaskularizacija palatinalne tonzile

Tonzilu snabdijeva pet ogranaka iz sistema spoljašnje karotidne arterije, koji ulaze u nju sa duboke strane. Na donjem polu ulaze tri: najveća je tonzilarna grana facijalne arterije, zatim dorzalne lingvalne grane lingvalne arterije i grana same uzlazne nepčane arterije. Na gornjem polu ulaze još dvije: grana uzlazne faringealne arterije i grane silazne nepčane arterije (velika i mala nepčana arterija).

Uz tonzilu prolazi i spoljašnja nepčana (paratonzilarna) vena, relativno velika vena koja silazi od mekog nepca lateralno od tonzilarne hemikapsule prije nego probije zid ždrijela. Ova vena je najčešći izvor krvarenja tokom tonzilektomije, češći nego sama tonzilarna arterija ili druge arterijske grančice.