Pinealna žlijezda (glandula pinealis, stariji naziv epiphysis cerebri, ne treba miješati sa epiphysis kao rastućom zonom kosti) je mala endokrina žlijezda epitalamusa, smještena duboko u mozgu, u udubljenju između gornjih kolikula, ispod splenijuma korpusa kalozuma. Naziv potiče od latinske riječi pinea (borova šišarka), po obliku na koji podsjeća.

Položaj i oblik

Žlijezda zauzima udubljenje između gornjih kolikula, na krovu diencefalona, odvojena od korpusa kalozuma telom koroideom treće komore. Bazom je, preko peteljke koja se dijeli na gornju i donju lamelu, povezana sa posteriornom i habenularnom komisurom; između lamela leži pinealni recesus treće komore.

Embriologija

Razvija se kao šuplja izraslina (evaginacija) krovne ploče diencefalona, neposredno uz mezencefalon, kao dio epitalamusa. Distalni dio postaje solidan proliferacijom ćelija, dok proksimalna peteljka ostaje šuplja i formira pinealni recesus.

Histologija

Parenhim čine kordoni i klasteri pinealocita, visoko modifikovanih neurona koji su glavne sekretorne ćelije, udruženih sa astrocit-sličnom neuroglijom. Pinealociti sintetišu melatonin iz serotonina (koji nastaje iz triptofana) i luče ga u okolnu mrežu fenestriranih kapilara. Od druge decenije života u žlijezdi se koncentrično talože kalcijumske naslage, corpora arenacea ("moždani pijesak"); pinealna kalcifikacija, zajedno sa kalcifikacijom horoidnog pleksusa, predstavlja najčešće mjesto slučajno otkrivenih intrakranijalnih kalcifikacija na CT snimku glave, i koristi se kao radiološki orijentir za srednju liniju mozga.

Funkcija

Pinealna žlijezda luči melatonin po jasnom cirkadijalnom ritmu: nivoi rastu tokom mraka, a padaju tokom dana - obrnuto od intuitivnog očekivanja, taj ritam ne vodi parasimpatikus nego simpatikus. Put počinje u retini, čiji ganglijski neuroni (retinohipotalamički put) prenose informaciju o svjetlosti do suprahijazmatičnog jedra hipotalamusa, "glavnog cirkadijalnog sata". Suprahijazmatično jedro danju koči simpatičke neurone gornjeg dijela torakolumbalnog odliva, koji preko gornjeg cervikalnog ganglija projektuju u žlijezdu; noću ta kočnica popušta, simpatički ulaz raste, i upravo taj pojačan simpatički ulaz - ne parasimpatički - direktno pokreće (ne koči) sintezu melatonina.

Za razliku od većine mozga, pinealna žlijezda nema krvno-moždanu barijeru. Ona je jedan od cirkumventrikularnih organa, na čijim mjestima je barijera odsutna, što omogućava da melatonin direktno pristupi krvotoku.

Vaskularizacija

Pinealne arterije potiču od medijalnih posteriornih horoidalnih arterija, grana arterije cerebri posterior. Venska drenaža ide preko pinealnih vena u unutrašnje cerebralne vene i veliku cerebralnu venu.