Tjelesne tečnosti i odjeljci

Tjelesna voda nije jedinstven rezervoar. Raspoređena je između ćelija i prostora koji ih okružuju, a različite granice određuju kako se voda i rastvorene supstance razmjenjuju. Podjela na odjeljke omogućava da se odvoje problemi ukupne količine vode, sastava vanćelijske tečnosti i raspodjele između plazme i tkiva. Promjena jednog od tih svojstava ne mora proizvesti istu promjenu ostalih.

Osnovni odjeljci

Unutarćelijska tečnost obuhvata vodu u ćelijama. Vanćelijska tečnost obuhvata plazmu, intersticijsku i specijalizovane tečnosti odvojene posebnim barijerama. Plazma se nalazi unutar krvnih sudova, dok intersticijska tečnost neposredno okružuje ćelije u tkivima. Likvor i pojedine šupljinske tečnosti često se izdvajaju kao transćelijski dio vanćelijskog prostora.

Krvni volumen nije isto što i volumen plazme. Krv sadrži plazmu i ćelijske elemente, a voda eritrocita pripada unutarćelijskom odjeljku. To razlikovanje postaje važno kada se procjenjuje količina cirkulišuće tečnosti: laboratorijski uzorak plazme ne predstavlja svu vodu koju krv prenosi.

Granica između unutarćelijske i vanćelijske tečnosti je ćelijska membrana. Granica između plazme i intersticijuma prvenstveno je mikrovaskularni zid. Ove granice nemaju istu propustljivost. Zato nije ispravno pretpostaviti da supstanca koja se lako razmjenjuje između plazme i intersticijuma jednako lako ulazi u ćelije.

Za orijentaciju, Guytonov i Costanzov nastavni model odraslog muškarca od 70 kg uzima ukupnu tjelesnu vodu oko 60% mase, odnosno približno 42 L. Oko dvije trećine te vode, 28 L, pripada unutarćelijskom prostoru, a oko jedne trećine, 14 L, vanćelijskom. Isto se može izraziti kao približno 40% tjelesne mase za unutarćelijsku i 20% za vanćelijsku vodu. Procenti od ukupne vode i od tjelesne mase zato se moraju razlikovati. Ovo je jasno definisan model za računanje, uz pretpostavljeni tjelesni sastav, a ne raspodjela koja se bez mjerenja pripisuje svakom odraslom čovjeku. Veći udio masnog tkiva obično smanjuje udio vode u masi, dok uzrast i nemasna masa dodatno mijenjaju odnos.

Sastav kao funkcijska razlika

Vanćelijska tečnost pruža neposredno okruženje ćelijama i prenosi supstance između organa. Natrijum ima veliku ulogu u njenom osmotskom sadržaju. U unutarćelijskom prostoru značajni su kalijum i druge supstance koje membrana zadržava ili aktivno raspoređuje. Razlike sastava održavaju transporteri, kanali i metabolički procesi.

Plazma i intersticijska tečnost sličniji su po mnogim malim rastvorenim supstancama nego po sadržaju proteina. Veći dio plazmatskih proteina ostaje u vaskularnom prostoru, što doprinosi silama koje uređuju razmjenu vode. Razlike elektrolita i proteina nisu dekorativni opis: određuju električna, osmotska i transportna svojstva odjeljaka.

Kretanje vode i raspodjela

Voda prelazi ćelijsku membranu u skladu sa osmotskim uslovima. Ako se u vanćelijskom prostoru poveća koncentracija djelotvornih, slabo propustljivih osmola, voda izlazi iz ćelija. Ako se taj prostor razblaži slobodnom vodom, voda ulazi u ćelije. Promjena vanćelijskog volumena zato može izazvati i promjenu unutarćelijskog volumena, zavisno od promjene toničnosti.

Između plazme i intersticijuma razmjena vode zavisi od hidrostatike, osmotskog djelovanja proteina i osobina barijere. Limfni sistem vraća filtriranu tečnost i proteine u cirkulaciju. Ovu granicu treba analizirati zasebno od ćelijske membrane: nakupljanje intersticijske tečnosti ne znači automatski jednak porast vode u ćelijama.

Kako se određuje volumen odjeljka

Princip razblaženja koristi supstancu koja se raspoređuje u poznatom prostoru. Ako je količina raspoloživog indikatora poznata, a nakon miješanja izmjerena njegova koncentracija, volumen se može izračunati. Izbor indikatora određuje koji se odjeljak zapravo mjeri.

Ako indikator izlazi iz tijela ili prelazi u dodatni prostor prije uzorkovanja, nekorigovani proračun može dati pogrešan volumen. Unutarćelijski volumen obično se određuje razlikom ukupne tjelesne vode i vanćelijskog volumena. Intersticijski volumen može se procijeniti razlikom vanćelijskog i plazmatskog volumena. Greške pojedinačnih mjerenja tako se prenose i na izračunate razlike.

Bilans i regulacija

Ukupna količina vode odražava odnos unosa i gubitaka. Bubrezi podešavaju izlučivanje, a žeđ utiče na unos. Međutim, regulacija koncentracije vanćelijske tečnosti i regulacija njene količine nisu isti zadatak. Zadržavanje soli zajedno sa vodom može povećati vanćelijski volumen bez proporcionalnog razblaživanja svih rastvorenih supstanci.

Raspodjela zavisi i od tjelesnog sastava. Udio vode u tjelesnoj masi razlikuje se sa zastupljenošću masnog i nemasnog tkiva, uzrastom i drugim okolnostima. Zbog toga obrazovni proračun zasnovan na jednoj prosječnoj osobi ne predstavlja mjerenje volumena konkretne osobe. Smjer promjene i izričito definisan brojčani model zajedno pomažu razumijevanju raspodjele.

Zapamti

• Plazma je dio vanćelijske tečnosti, ali krv nije samo plazma.
• Ćelijska membrana i mikrovaskularni zid predstavljaju različite granice.
• Ukupna voda, vanćelijski volumen i toničnost mogu se mijenjati različito.