Organizacija simpatikusa i parasimpatikusa

Autonomni izlaz prema unutrašnjim organima

Autonomni nervni sistem reguliše funkcije srca, glatkog mišića i žlijezda. Njegov zadatak je da rad unutrašnjih organa poveže sa stanjem organizma, lokalnim potrebama i promjenama sredine. Simpatički i parasimpatički putevi predstavljaju glavne organizovane izlaze, dok enteričke mreže omogućavaju značajnu lokalnu kontrolu probavnog sistema. Autonomna regulacija uglavnom ne zahtijeva svjesnu komandu, ali može biti izmijenjena emocijama i drugim višim nervnim procesima.

Somatski motorni neuron vodi izlaz neposredno do skeletnog mišićnog vlakna. U tipičnom autonomnom putu komanda prolazi kroz preganglijski neuron, ganglijsku sinapsu i postganglijski neuron. Tijelo preganglijskog neurona nalazi se u centralnom nervnom sistemu, a tijelo postganglijskog u perifernom ganglionu. Ovaj raspored omogućava povezivanje i raspodjelu komande prije nego što ona stigne do efektora.

Simpatički raspored

Simpatički preganglijski neuroni potiču iz torakolumbalnog područja kičmene moždine. Njihovi aksoni ulaze u simpatički lanac, gdje mogu uspostaviti sinapsu na nivou ulaska ili nakon kretanja prema drugim nivoima. Dio prolazi dalje prema prevertebralnim ganglionima. Postganglijski aksoni potom stižu do odgovarajućih tkiva, uključujući krvne sudove, srce, žlijezde i visceralni glatki mišić.

Položaj gangliona relativno blizu kičmene moždine obično znači kraći preganglijski i duži postganglijski put. To je korisno opšte pravilo organizacije, uz razlike između pojedinačnih puteva. Grananje i veze u ganglijskom sistemu omogućavaju da centralna aktivacija zahvati više efektora. Ipak, simpatikus ne mora uvijek djelovati kao jedan zajednički prekidač: aktivnost prema različitim organima može se regulisati posebno.

Poseban izlaz predstavlja srž nadbubrežne žlijezde. Preganglijska vlakna završavaju na hromafinim ćelijama, koje predstavljaju funkcionalno izmijenjen simpatički ganglijski element. Umjesto postganglijskog aksona koji lokalno oslobađa neurotransmiter, ove ćelije oslobađaju kateholamine u krv. Tako nervna komanda dobija i hormonsku komponentu sa širim prostornim djelovanjem.

Parasimpatički raspored

Parasimpatički izlaz potiče iz moždanog stabla i sakralnog područja, pa se opisuje kao kraniosakralni. Kranijalni putevi učestvuju u regulaciji oka i žlijezda glave, dok vagus prenosi velik dio izlaza prema organima grudnog koša i abdomena. Sakralni izlaz doprinosi regulaciji organa male karlice. Precizna inervacija zahtijeva posmatranje konkretnog organa, a ne pretpostavku da svaki visceralni organ ima isti raspored.

Parasimpatički ganglioni nalaze se blizu ciljnih organa ili u njihovom zidu. Preganglijski put zato je obično duži, a postganglijski kraći. Takva organizacija pogoduje relativno lokalizovanoj kontroli funkcije organa. U probavnom sistemu parasimpatički izlaz djeluje zajedno sa enteričkim neuronima, umjesto da svaku ćeliju kontroliše nezavisno od lokalnih mreža.

Hemijski identitet puteva

Preganglijski neuroni oba sistema oslobađaju acetilholin, koji pobuđuje nikotinske receptore u autonomnim ganglionima. Većina simpatičkih postganglijskih završetaka oslobađa noradrenalin. Parasimpatički završeci uglavnom koriste acetilholin, koji na efektorima djeluje preko muskarinskih receptora. Simpatička inervacija znojnih žlijezda važan je izuzetak jer je postganglijski prenos holinergički.

Anatomska pripadnost i neurotransmiter zato nisu međusobno zamjenjivi nazivi. Holinergički put ne mora biti parasimpatički. Na efektorima mogu djelovati i drugi lokalni neurotransmiteri i kotransmiteri. Krajnji učinak zavisi od receptora i signalnih puteva ciljnih ćelija, a ne samo od toga da li vlakno pripada simpatikusu ili parasimpatikusu.

Tonus i koordinacija

Autonomni izlaz često postoji i u mirovanju. Taj tonus omogućava promjenu funkcije u oba smjera, povećavanjem ili smanjivanjem aktivnosti. U srcu se simpatički i parasimpatički doprinosi mogu funkcionalno suprotstavljati. U većini sistemskih krvnih sudova važniji je simpatički tonus, bez podjednako razvijene parasimpatičke suprotne inervacije. Nije zato tačno da oba sistema u svakom organu rade kao jednaka protivteža.

Pri naporu se povezuju srčani odgovor, raspodjela protoka i metabolička dostupnost supstrata. Pri unosu hrane lokalni i centralni putevi usklađuju sekreciju i pokretljivost probavnog sistema. Za oba stanja potrebna je koordinacija, a podjela na aktivnost i odmor samo je početna nastavna slika složenije fiziologije.

Zapamti

Tipični autonomni izlaz ima preganglijski i postganglijski neuron. Položaj gangliona razlikuje simpatičku i parasimpatičku organizaciju. Neurotransmiter, receptor i bazalni tonus zajedno određuju funkcionalni odgovor.