Suturae, Fonticuli
Šavovi i fontaneleKostŠav (sutura) je vrsta fibroznog zgloba: susjedne kosti lobanje su čvrsto povezane slojem vezivnog tkiva, bez pokretljivosti u odraslom dobu. Glavni šavovi svoda lobanje su koronarni (razdvaja čeonu kost od tjemenih), sagitalni (razdvaja dvije tjemene kosti) i lambdoidni (razdvaja tjemene od zatiljne kosti). Tačka gdje se sagitalni i koronarni šav sastaju naziva se bregma, a tačka gdje se sagitalni i lambdoidni šav sastaju lambda.
Fontanela (fonticulus) je membransko, još neokoštalo područje lobanje novorođenčeta, na mjestu gdje se sastaje više šavova. Ima ih šest: dvije neparne u srednjoj liniji (prednja i zadnja) i dva para bočnih (sfenoidalna i mastoidna).
Prednja (bregmatska) fontanela je najveća i dijamantskog (romboidnog) oblika, na spoju sagitalnog, koronarnog i čeonog šava, na budućem mjestu bregme. Zadnja (lambdatska) fontanela je trouglasta i manja, na spoju sagitalnog i lambdoidnog šava, na budućem mjestu lambde. Sfenoidalna i mastoidna fontanela su parne, male i nepravilnog oblika, bočno na lobanji; nakon zatvaranja njihovo mjesto postaje pterion, odnosno asterion.
Zadnja i sfenoidalna fontanela zatvaraju se najranije, u prva dva do tri mjeseca života (jedan izvor za sfenoidalnu navodi i duži period, do oko šest mjeseci). Mastoidna fontanela zatvara se kasnije, obično do kraja prve godine. Prednja fontanela je posljednja i najduže ostaje palpabilna, obično do kraja druge godine.
Klinička korelacija
Palpacija fontanela, prije svega prednje, standardan je dio pedijatrijskog pregleda odojčeta: prati napredak rasta čeone i tjemenih kostiju, stepen hidratacije (udubljena fontanela ukazuje na dehidraciju) i nivo intrakranijalnog pritiska (ispupčena fontanela ukazuje na povišen pritisak, npr. kod hidrocefalusa, meningitisa ili krvarenja).
Meke, nesrasle suture i fontanele omogućavaju da se oblik lobanje privremeno moldira (preoblikuje) pri prolasku kroz porođajni kanal; taj oblik se vraća u normalu u prvih nekoliko dana nakon rođenja. Isti mehanizam poslije rođenja omogućava da se kalvarija širi kako mozak raste, najbrže u prve dvije godine života.
Kraniosinostoza je prerano zatvaranje jednog ili više šavova prije završetka rasta mozga, sa učestalošću oko 1 na 2.000 poroda. Tip deformiteta lobanje zavisi od toga koji je šav zahvaćen: prerano zatvaranje sagitalnog šava daje izduženu, klinastu lobanju (skafocefalija, najčešći oblik), jednostrano prerano zatvaranje koronarnog ili lambdoidnog šava daje asimetričnu, uvrnutu lobanju (plagiocefalija), a obostrano prerano zatvaranje koronarnog šava daje kraću, širu lobanju (brahicefalija), u izraženijim slučajevima opisivanu i kao visoka, kulasta lobanja (oksicefalija/turicefalija).
Između prednje i zadnje fontanele, rijetko, postoji i treća (metopička) fontanela; njeno prisustvo je povezano sa Down sindromom i pojedinim urođenim infekcijama.
Izvori
- Gray's Anatomy, 42. izdanje (Standring), pog. 17 (Development of the head and neck), pog. 34 (The skull)
- Moore's Clinically Oriented Anatomy, 8. izdanje, pog. 8 (Head)
- Terminologia Anatomica 2 (FIPAT, ID 431 fontanele, ID 1574 šavovi)
- StatPearls: Anatomy, Head and Neck, Fontanelles (NBK542197); Anatomy, Head and Neck, Skull (NBK499834)
- Wikipedia (sr): Kranijalni šavovi